ไทย : English : Intranet

คลองมหาสวัสดิ์

ทราบกันหรือไม่ครับ ว่าสมัยก่อนในอดีต การสัญจร และการคมนาคมเกิดขึ้นโดยทางน้ำเป็นส่วนใหญ่ จึงเกิดคลองขุดหลายแห่งเพื่ออำนวยความะดวกในการสัญจร-ไปมา ทั้งในเรื่องของการค้าขายและเดินทางติดต่อกันระหว่างจังหวัด รวมทั้งการเสด็จประพาสตามหัวเมืองต่างๆ ของพระมหากษัตริย์ไทยในอดีต สำหรับคลองขุดที่จะยกมานำเสนอให้ทราบกันนั้น เกิดขึ้นในรัชสมัยของรัชกาลที่ 4 และที่ 5 ที่มีความสัมพันธ์เกี่ยวเนื่องกันมีดังนี้

 

1. คลองปทุมธานี
2. คลองทวีวัฒนา
3. คลองมหาสวัสดี หรือ คลองมหาสวัสดิ์
4. คลองภาษีเจริญ
5. คลองดำเนินสะดวก
 

ในอดีตการขุดคลองนั้นไม่ได้สบายเหมือนอย่างเช่น การขุดคลองในปัจจุบันที่มีเครื่องจักรอำนวยความสะดวกมากมาย เช่นใช้รถแบกโฮ ขุดรอก เป็นต้น แต่ในสมัยอดีตนั้นต้องใช้แรงงานคนเป็นกำลังสำคัญในการขุด ด้วยการขุดเปิดเป็นช่องทางน้ำไหลโดยให้กระแสน้ำเซาะเบิกทางและขยายทางขึ้นตามลำดับ ลักษณะของคลองขุดที่เกิดขึ้นโดยฝีมือคนกับคลองที่เกิดขึ้นตามธรรมชาติจะแตกต่างกันอย่างเห็นได้ชัด คลองที่เกิดจากการขุดด้วยมือจะมีลักษณะเป็นแนวเสมอกันไปตลอดแนว อาจจะไม่ตรงซะทีเดียวแต่ก็สามารถทราบได้จากการมอง แต่คลองที่เกิดขึ้นตามธรรมชาติจะมีส่วนโค้งต่างๆซึ่งอาจเกิดจากการกัดเซาะของแม่น้ำหรือเรียกอีกอย่างว่า "คุ้งน้ำ" ซึ่งอาจจะไม่ค่อยชินนักกับคำ คำนี้ครับ หากแม่น้ำกัดเซาะตลิ่งอีกฝั่งหนึ่ง สันดอนฝั่งตรงข้ามจะเกิดขึ้นเนื่องจากการทับถมของดิน ทำให้เกิดพื้นที่ฝั่งตรงข้าม ครับ
 

ซึ่งคลองขุดต่างๆ ที่กล่าวมานั้น ผ่านพื้นที่ของพวกเราชาวศาลายา 2 คลอง คือ คลองทวีวัฒนา และคลองมหาสวัสดิ์ ครับ คลองมหาสวัสดิ์ เป็นคลองที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 โปรดเกล้าฯ ให้ขุดขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2400 – 2403 เชื่อมระหว่างแม่น้ำนครชัยศรี และแม่น้ำเจ้าพระยา เพื่อใช้เป็นเส้นทางเสด็จพระราชดำเนินไปนมัสการองค์พระปฐมเจดีย์ และเป็นเส้นทางคมนาคมขนส่งอ้อยและน้ำตาลจากนครชัยศรีมาสู่โรงงาน

ที่ตั้ง

ตำบลมหาสวัสดิ์ อำเภอบางกรวย จังหวัดนนทบุรี และเขตอำเภอนครชัยศรี จังหวัดนครปฐม

ความสำคัญ

พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามงกุฎ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เจ้าพระยาทิพากรวงศ์ (ขำบุนนาค) และพระภาษีสมบัติบริบูรณ์ เป็นแม่กองจ้างชาวจีนขุด เริ่มลงมือขุด เมื่อวันที่ 13 กันยายน พุทธศักราช 2402 แล้วเสร็จเมื่อวันที่ 1 พฤษภาคม พุทธศักราช 2403

ระยะทางเริ่มตั้งแต่คลองบางกรวย (บางทีเรียกว่าคลองบางกอกน้อย) ที่บริเวณใกล้วัดชัยพฤกษมาลา ไปบรรจบแม่น้ำนครชัยศรีริมศาลาเจ้าสุบิน ตำบลงิ้วราย อำเภอนครชัยศรี จังหวัดนครปฐม รวมเป็นเงินค่าแรงทั้งสิ้น 1,101 ชั่ง 10 ตำลึง เป็นเงินส่วนของพระคลังมหาสมบัติ 100 ชั่ง เงินบริจาคของเจ้าพระยาทิพากรวงศ์ 1 ชั่ง 10 ตำลึง อีก 1,000 เป็นเงินของท้าวเทพอากร (เงิน) ซึ่งพระบาทสมเด็จพระรามาธิบดีศรีสินทรมหาเจษฎาธิบดินทร์ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดให้ริบเข้าพระคลังมหาสมบัติ เนื่องจากท้าวเทพอากรผู้นี้มีหน้าที่เก็บภาษีอากรตลาด ได้รับเงินผลประโยชน์จนกระทั่งมีฐานะดี ครั้นถึงแก่กรรมลง บุตรหลานเกิดวิวาทแย่งชิงมรดกกัน มีพระราชดำริว่าท้าวเทพอากรมีฐานะขึ้นเพราะรับจัดเก็บภาษีอากรของแผ่นดิน ไม่เป็นการสมควรที่บุตรหลานจะวิวาทแย่งชิงกัน จึงโปรดให้ริบเงิน 1,000 ชั่ง เข้าพระคลังมหาสมบัติดังกล่าวแล้ว ส่วนทรัพย์สินอื่น ๆ

นอกจากนี้ โปรดให้พวกญาติพี่น้องบุตรหลานแบ่งปันกันตามความเหมาะสม ในรัชกาล พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามงกุฎ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงพระราชทานเงินส่วนนี้เพื่อกุศลสาธารประโยชน์ของแผ่นดิน พระราชทานนามว่า "คลองมหาสวัสดิ์" (ตามประกาศให้เรียกคลองวัดไชยพฤกษ์ว่าคลองมหาสวัสดิ์ คลองเข้าไปพระปฐมว่าคลองเจดีย์บูชา ออกประกาศเมื่อวันอังคารเดือน 7 แรม 12 ค่ำ ปีจอ จัตวาศก) แต่ก็ยังมีผู้เรียกว่าคลองชัยพฤกษ์อยู่บ้างจนปัจจุบัน

คลองมหาสวัสดิ์ยาว 28 กิโลเมตร ไหลผ่านตำบลท่าเรือ ตำบลงิ้วราย ตำบลมหาสวัสดิ์ และตำบลศาลายา ในอำเภอนครชัยศรี จังหวัดนครปฐม ตำบลปลายบาง ตำบลศาลากลาง ตำบลบางคูเวียง ตำบลบางขุนกอง และตำบลมหาสวัสดิ์ ในอำเภอบางกรวย จังหวัดนนทบุรี เมื่อขุดคลองเสร็จนั้น เจ้าพระยาทิพากรวงศ์ได้ให้สร้างศาลาสำหรับประชาชนพักเป็นระยะไปตามริมคลองทุก 100 เส้น ศาลาหลังหนึ่งให้เขียนตำรายารักษาโรคต่าง ๆ ติดไว้เป็นการกุศล ต่อมาเรียกกันว่า "ศาลายา" ปัจจุบันได้กลายเป็นชื่อตำบลและสถานีรถไฟ

ศาลาอีกแห่งหนึ่งสร้างในการกุศลปลงศพคนของเจ้าพระยาทิพากรวงศ์ เรียกกันว่า "ศาลาทำศพ" ปัจจุบันกลายเป็น "ศาลาธรรมสพน์" และเป็นชื่อตำบลกับสถานีรถไฟในเขตตลิ่งชัน ธนบุรี
         
นอกจากนี้ พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามงกุฎ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ยังโปรดให้เจ้าพระยาทิพากรวงศ์จับจองที่ดินว่างเปล่าริมคลองทางแขวงเมืองนนทบุรีฝั่งเหนือ 1,620 ไร่ แขวงเมืองนครชัยศรีฝั่งเหนือ 9,396 ไร่ ฝั่งใต้ 5,184 ไร่ รวมเป็นนาทั้งหมด 16,200 ไร่ แบ่ง 50 ส่วน ได้ส่วนละ 324 ไร่ เป็นที่นายาว 60 เส้น กว้าง 5 เส้น 8 วา เพื่อพระราชทานแก่พระเจ้าลูกยาเธอ และพระเจ้าลูกเธอ ในคลองมหาสวัสดิ์มีประตูน้ำที่กรมชลประทานสร้างไว้ 2 ประตู เพื่อให้ระดับน้ำในคลองสูงพอแก่การเดินเรือได้ตลอดปี คือ ประตูน้ำมหาสวัสดิ์ อยู่ทางด้านที่จะออกสู่แม่น้ำนครชัยศรี ห่างจากสถานีงิ้วรายประมาณ 1 กิโลเมตร สร้างใน พุทธศักราช 2494 และประตูน้ำฉิมพลีอยู่ห่างจากปากคลองทางด้านวัดชัยพฤกษมาลา ประมาณ 8 กิโลเมตร
 

ที่มา: www.panyathai.or.th/ความสำคัญของคลองมหาสวัสดิ์

ภาพบรรยากาศริมคลองมหาสวัสดิ์

คลิกดูกิจกรรมล่องเรือชมคลองมหาสวัสดิ์

Copyright © 2009 Mahidol University. All rights reserved.

999 ถนนพุทธมณฑลสาย 4 ต.ศาลายา อ.พุทธมณฑล จ.นครปฐม 73170

Call Center Tel : 02 - 4414400

   ปรับปรุงล่าสุด 5 ตุลาคม 2552